Manual Vs Automation Testing: Nên Chọn Gì?

Manual vs automation — bảng so sánh nhanh

Manual vs automation testing khác nhau ở cách thực thi: manual testing là con người trực tiếp thao tác và quan sát kết quả, còn automation testing dùng script/công cụ chạy lại các ca kiểm thử tự động. Manual mạnh ở tư duy, linh hoạt và cảm nhận trải nghiệm; automation mạnh ở tốc độ, lặp lại và độ phủ khi chạy hồi quy nhiều lần. Không cái nào thay thế hoàn toàn cái kia.

Bảng dưới tóm tắt khác biệt cốt lõi để bạn nắm nhanh trước khi đi sâu:

Tiêu chí | Manual testing | Automation testing
Cách thực thi | Người trực tiếp thao tác, quan sát | Script/công cụ chạy tự động
Chi phí ban đầu | Thấp — bắt tay test ngay | Cao — phải viết & dựng script trước
Chi phí khi lặp lại | Cao (tốn người mỗi lần) | Rất thấp (chạy lại gần như miễn phí)
Tốc độ chạy | Chậm | Nhanh, chạy song song được
Phù hợp nhất với | Exploratory, UX, test chạy 1–2 lần | Regression, smoke, test lặp ổn định
Phát hiện lỗi mới, bất ngờ | Rất tốt — con người suy luận | Kém — chỉ bắt cái đã lập trình để kiểm
Cảm nhận trải nghiệm | Có (đẹp/xấu, khó dùng) | Không
Yêu cầu kỹ năng | Tư duy kiểm thử, nghiệp vụ | Thêm lập trình, biết công cụ

Như bạn thấy, đây không phải cuộc đua "ai thắng ai". Mỗi hướng gánh một loại việc khác nhau. Phần dưới tôi làm rõ điểm mạnh từng bên rồi mới bàn cách phối hợp.

Manual testing mạnh ở đâu

Manual testing mạnh nhất ở những việc cần bộ não con người: suy luận, phán đoán ngữ cảnh và cảm nhận trải nghiệm. Đây là những thứ không thể "đóng gói" thành script. Theo tinh thần ISTQB, kiểm thử là một hoạt động trí tuệ, không chỉ là thao tác cơ học — và đó chính là địa hạt của manual.

Lấy ví dụ quen thuộc trong loạt bài của tôi — hệ thống đặt phòng họp nội bộ. Khi tính năng "đặt phòng định kỳ hằng tuần" vừa ra, một tester manual giỏi sẽ mò mẫm đủ kiểu: đặt trùng ngày lễ, đổi múi giờ, hủy một buổi trong chuỗi rồi xem chuỗi còn lại thế nào. Kiểu thử này — exploratory testing — dựa vào trực giác và kinh nghiệm, sinh ca kiểm thử ngay trong lúc test. Automation không làm được vì nó chỉ chạy đúng cái đã được lập trình sẵn.

Manual còn vượt trội ở kiểm thử trải nghiệm người dùng (UX): nút bấm có dễ thấy không, thông báo lỗi có dễ hiểu không, luồng đặt phòng có "mượt" không. Đó là những đánh giá mang tính cảm nhận mà chỉ con người mới đưa ra được. Ngoài ra, với tính năng chỉ test một hai lần rồi thôi, viết script tự động hóa thường lỗ vốn — làm tay nhanh và rẻ hơn nhiều. Nếu bạn mới vào nghề, Manual Testing là gì là điểm khởi đầu để xây nền tư duy này.

Automation mạnh ở đâu

Automation testing mạnh nhất ở việc lặp lại: chạy cùng một bộ ca kiểm thử hàng trăm lần, nhanh, chính xác và không biết mệt. Sức mạnh của nó không nằm ở "tìm lỗi mới" mà ở "canh gác chống lỗi cũ quay lại" — tức kiểm thử hồi quy (regression). Mỗi lần dev sửa code, bộ automation chạy lại toàn bộ để đảm bảo cái đang chạy không bị vỡ.

Với hệ thống đặt phòng họp, hãy tưởng tượng mỗi lần release phải kiểm lại 200 ca cơ bản: đăng nhập, đặt phòng, hủy phòng, phân quyền... Làm tay thì ngốn cả ngày người và dễ sót. Automation chạy hết trong vài phút, chạy song song nhiều trình duyệt, và nhét thẳng vào pipeline CI để test tự động sau mỗi commit. Một script Playwright kiểm luồng đặt phòng trông gọn thế này:

javascript test('đặt phòng họp thành công', async ({ page }) => { await page.goto('/booking'); await page.getByLabel('Phòng').selectOption('Phòng A'); await page.getByRole('button', { name: 'Đặt' }).click(); await expect(page.getByText('Đặt phòng thành công')).toBeVisible(); });

Chạy một lần thì tốn công viết, nhưng chạy lại lần thứ 50 thì gần như miễn phí — đó là lúc automation "hoàn vốn". Các công cụ phổ biến gồm Selenium, Cypress, Playwright cho UI và Postman/Newman cho API. Muốn hiểu bức tranh tổng thể, đọc Automation testing là gì; còn nếu tính chuyển hướng sự nghiệp, tôi có hẳn một bài về lộ trình từ Manual sang Automation.

Khi nào nên tự động hóa (tiêu chí)

Không phải test nào cũng đáng tự động hóa. Automation là một khoản đầu tư — tốn công viết và bảo trì script — nên chỉ "lãi" khi ca kiểm thử được chạy đi chạy lại nhiều lần. Dưới đây là tiêu chí thực dụng tôi hay dùng để quyết định.

Nên tự động hóa khi ca kiểm thử:

Chạy lặp nhiều lần — regression, smoke test sau mỗi build, mỗi release.

Ổn định, ít đổi — luồng nghiệp vụ cốt lõi đã chốt, giao diện không thay xoành xoạch.

Tốn công nếu làm tay — nhập nhiều dữ liệu, kiểm nhiều tổ hợp (data-driven).

Cần chạy trong CI — muốn phản hồi tự động, nhanh sau mỗi commit.

Đo lường được rõ ràng — kết quả đúng/sai xác định, không cần phán đoán chủ quan.

KHÔNG nên (hoặc chưa nên) tự động hóa:

Exploratory testing — cần tư duy ứng biến, không có kịch bản cố định để script hóa.

Kiểm thử UX/thẩm mỹ — "đẹp", "dễ dùng" là cảm nhận, máy không chấm được.

Test chỉ chạy một lần — tính năng dùng một lần rồi bỏ; viết script không kịp hoàn vốn.

Màn hình còn thay đổi liên tục — giao diện chưa ổn định thì script vỡ suốt, bảo trì mệt hơn làm tay.

Ca cần mắt người phán đoán — CAPTCHA, nội dung động khó xác định trước kết quả đúng.

Quy tắc ngón tay cái: tự động hóa cái nhàm chán và lặp lại, để dành đầu óc con người cho cái mới và cần suy nghĩ. Muốn xem toàn cảnh các nhóm kiểm thử để biết cái nào hợp automation, bạn đọc thêm các loại kiểm thử.

Tester nên học gì trước

Nếu bạn là người mới và phân vân manual hay automation, lời khuyên thẳng của tôi là học manual trước, chắc nền rồi mới lên automation. Lý do rất đơn giản: automation chỉ là công cụ để chạy lại các ca kiểm thử; còn thiết kế ca kiểm thử nào cho đáng — phủ case hợp lệ, không hợp lệ, biên — mới là gốc rễ, và tư duy đó học qua manual tự nhiên nhất.

Một sự thật hay bị bỏ qua: người viết automation giỏi trước hết phải là tester giỏi. Nếu bạn không biết ca kiểm thử nào quan trọng, script bạn viết ra cũng chỉ tự động hóa những thứ vô nghĩa — chạy nhanh mà chẳng bắt được lỗi. Vì thế lộ trình tôi hay gợi ý là: nắm nền tảng kiểm thử và cách viết test case → làm manual thật vững trên dự án → rồi học một ngôn ngữ (thường JavaScript hoặc Python) và một công cụ automation.

Về công cụ, tôi khuyên người mới bắt đầu với Playwright hoặc Cypress vì cú pháp hiện đại, dễ đọc và tài liệu tốt. Đừng cố ôm cả rừng công cụ; chọn một cái, làm chủ nó trên dự án thật rồi mở rộng sau. Cơ hội và mức lương phụ thuộc kỹ năng thực tế của mỗi người, nhưng theo quan sát của tôi, tester biết cả manual lẫn automation thường có nhiều lựa chọn dự án hơn hẳn. Nếu muốn học automation bài bản với Playwright và thực hành trên dự án thật, bạn có thể tham khảo khóa Automation Testing của IT LEARN.